گفت وگوی ویژه با منصور سیفی: از مافیای متادون تا حلقه مفقوده درمان اعتیاد
مقدمه: منصور سیفی، درمانگر باسابقه حوزه اعتیاد، در گفت وگوی تفصیلی با انصاف نیوز، به تحلیل عمیق چالش های کلیدی نظام مبارزه با مواد مخدر در ایران پرداخت. او با افشاگری هایی درباره مافیای متادون، وضعیت بحرانی کلینیک های ترک اعتیاد، تغییر الگوی مصرف مواد و دلایل ناکارآمدی هزینه های سنگین دولت، راهکارهای خود را برای اصلاح این نظام ارائه می دهد.
۱. افشاگری درباره مافیای متادون: واقعیت یا توهم؟
در پاسخ به این پرسش که آیا «مافیای متادون» در کشور واقعیت دارد یا صرفاً یک ادعاست، منصور سیفی با قاطعیت تأیید می کند: «بله، واقعاً مافیای متادون داریم.»
وی توضیح می دهد که مافیای دارو یکی از قدرتمندترین مافیاهای جهان است و مافیای متادون نیز به تبع آن، بسیار مدرن و سازمان یافته عمل می کند. تفاوت اصلی این مافیا در نحوه عملکرد آن است:
- تولید فراتر از نیاز: متادون بسیار بیشتر از نیاز درمانی کشور تولید می شود.
- توزیع در بازار آزاد: مازاد تولید در بازار آزاد به فروش می رسد.
- صادرات و واردات صوری: متادون تحت عنوان صادرات اقلام دارویی خارج و مجدداً وارد کشور می شود.
- نتیجه نهایی: این وفور بی رویه، منجر به سومصرف و گسترش اعتیاد شده است.
سیفی تأکید می کند که در حالی که میزان مصرف کشور مشخص است، میزان تولید متادون توسط سازمان غذا و دارو هرگز شفافسازی نشده است. این ابهام منشأ اصلی بحران کنونی است.
۲. بحران وفور متادون: از کارخانه تا عطاری
یک پارادوکس بزرگ در نظام توزیع داروهای ترک اعتیاد وجود دارد. این داروها تنها گروهی هستند که خارج از شبکه داروخانه ها توزیع می شوند و کلینیک ها و کمپ ها وظیفه فروش آن را بر عهده دارند.
سیفی با اشاره به دسترسی آسان به متادون، می گوید: «شما حتی در عطاری ها هم می توانید متادون تهیه کنید.» این در حالی است که طبق استاندارد، این دارو باید صرفاً در کلینیک های تخصصی تحت نظارت پزشک توزیع شود.
- آمار تکان دهنده: نزدیک به ۹۵ درصد متادون تولیدی در کشور، خارج از چرخه کلینیک های مجاز توزیع می شود.
- منشأ نامعلوم: سیفی ضمن خودداری از اتهام زنی مستقیم، احتمال نشت از کارخانه ها یا مقصر بودن سازمان غذا و دارو را مطرح می کند و نتیجه می گیرد: «ما فقط می دانیم متادون بسیار بیشتر از نیاز کلینیک ها تولید می شود، اما چرا و چگونه توزیع می شود را نمی دانیم.»
جالب اینجاست که برخلاف قاچاق آرد که کاربردهای جانبی دارد، متادون کاربردی جز درمان اعتیاد ندارد و وفور آن تنها به معنای گسترش بحران است.
۳. رشد قارچ گونه کلینیک های ترک اعتیاد: تقاضا یا سیاست؟
پدیده افزایش ناگهانی تعداد کلینیک های ترک اعتیاد، سیاستی هدفمند برای بدنام سازی این مراکز توصیف می شود. سیفی معتقد است:
- مرحله اول: تلاش برای تعطیلی: ابتدا با انواع روش ها، تلاش شد تا کلینیک های موجود تعطیل شوند.
- مرحله دوم: افزایش تعداد: پس از ناکامی، سیاست افزایش بی رویه تعداد کلینیک ها (در قالب مراکز SUD) در پیش گرفته شد.
- مرحله سوم: اشباع بازار و ورشکستگی: با زیاد شدن کلینیک ها، توزیع داروهای نگه دارنده نیز افزایش یافت. این امر باعث شد ورود بیماران جدید به بازار کاهش یابد و کلینیک ها به دلیل عدم صرفه اقتصادی، یک به یک تعطیل شوند.
تفاوت کلیدی کلینیک و کمپ: سیفی بر تمایز میان کلینیک های تحت نظارت وزارت بهداشت و کمپ های تحت نظارت بهزیستی تأکید می کند. او معتقد است که اخبار negatives مانند بدرفتاری با بیمار یا فوت، عمدتاً به کمپ ها مربوط می شود و کلینیک های درمانی استاندارد، چنین مشکلاتی ندارند.
۴. تغییر الگوی مصرف: از مواد سنتی تا روان گردان های مرگبار
الگوی مصرف مواد در کشور در حال تغییر است؛ نه خود اعتیاد، بلکه نوع مواد مصرفی. این تغییر از مواد سنتی (مخدرها) به سمت مواد صنعتی (محرک ها و روان گردان ها) است.
- مواد سنتی (مخدر): تریاک، مورفین، هروئین، ترامادول که عمدتاً یک گیرنده عصبی را تخریب می کنند.
- مواد جدید (روان گردان): شیشه، کوکائین، گل، و به ویژه مواد شیمیایی مانند «کمیکال» و «سورچه» که ناقل های عصبی را به شدت تخریب می کنند و آسیب های مغزی بسیار شدیدی به بار می آورند.
سیفی با تشبیه جالبی می گوید: «گاهی ما می گوییم کسانی که سنتی مصرف می کنند را باید ببوسیم و روی چشم مان بگذاریم.» زیرا درمان اعتیاد به مواد جدید، به مراتب پیچیده تر، نیازمند تیم های درمانی حرفه ای تر و داروهای متنوع تر است.
۵. حلقه مفقوده درمان اعتیاد: نقش حیاتی روان درمانی
منصور سیفی، روان شناسی و پشتیبانی روانی را حلقه مفقوده اصلی در درمان اعتیاد در ایران می داند. او در پاسخ به انتقادهایی که کلینیک ها را به «دکان پردازی» متهم می کنند، یک مثال قوی می زند:
«می توانیم بگوییم یک آنکولوژیست (متخصص سرطان) دکان راه انداخته. بیمار پس از شیمی درمانی مدتی خوب می شود اما بیماری عود می کند. اگر آنکولوژیست نمی تواند تضمین ۲۰ سال زندگی بدهد، درمانگر اعتیاد هم چنین تضمینی ندارد.»
معیار موفقیت در درمان اعتیاد چیست؟ سیفی معتقد است موفقیت صرفاً به معنای «پاکی قطعی» نیست. کاهش آسیب (Harm Reduction) یک معیار بسیار مهم است. اگر فرد اعتیاد را ترک نکند اما کارتن خواب نشود، شغلش را از دست ندهد و خانواده اش از هم نپاشد، این خود یک موفقیت بزرگ محسوب می شود.
۶. چرا سیاست گذاری در حوزه اعتیاد ناکام مانده است؟
با وجود هزینه های سنگین دولت و فعالیت نهادهایی مانند ستاد مبارزه با مواد مخدر، نیروی انتظامی و بهزیستی، نتایج مطلوب حاصل نشده است. سیفی دلیل اصلی را عدم وجود اراده سیاسی و نظام همکاری مؤثر می داند.
او می گوید: «ما می دانیم در حوزه اعتیاد چه باید کنیم، اما نمی خواهیم انجامش دهیم. اگر کسی هم سمت انجامش برود، بایکوت می شود.»
سیفی از یک کلینیک موفق با نرخ بهبودی ۶۰ تا ۷۰ درصد نام می برد که پیشنهاد همکاری و ارائه مدل درمانی خود به مسئولان را داده، اما این پیشنهاد بی نتیجه مانده است. این نشان می دهد که از تجربیات موفق داخلی نیز استفاده ای نمی شود.
۷. راهکار قطعی برای اصلاح نظام درمان اعتیاد
در پایان، منصور سیفی راهکارهای خود را برای اصلاح این نظام معرفی می کند:
- ایجاد امنیت شغلی برای کلینیک ها: «سالی چند بار تهدید کنید که دارو را از کلینیک ها می گیرید، معنی ندارد آن هم در شهری که کمتر از ۳ دقیقه می توان به مواد مخدر دست پیدا کرد.» ایجاد ثبات و امنیت برای فعالان این حوزه، اولین قدم است.
- محور قرار دادن روان درمانی به جای دارومحوری: «تجربیات ما می گوید حلقه مفقوده درمان اعتیاد، روان شناسی است.» با تربیت روان شناسان حرفه ای و تمرکز بر پشتیبانی روانی، می توان هم پیشگیری را متحول کرد و هم روند درمان را با موفقیت بیشتری پیش برد.
